Μούρκα: από το Κεντάκι στο Κουπάκι .
<ΒΕΜΠΟ- της ελλαδος παιδια>
Καλησπέρα σε όλες και όλους, χαίρομαι που είστε εδώ!
Ανατριχιάζουμε όλοι όταν ακούμε τη Βέμπο.
Η φωνή της κουβαλάει μέσα της μια ολόκληρη εποχή
Για μένα, αυτό το τραγούδι — αυτή η μπαλάντα της Βέμπο — θα μπορούσε να είναι και ο Εθνικός μας Ύμνος.
Ήθελα μ ‘αυτό να σας βάλω στο κλίμα του βιβλίου μου. Θα σας πάω λοιπόν πίσω, περισσότερο από ογδόντα χρόνια, στη δεκαετία του 1940.
KOUPAKI 1940
Τότε, στο Κουπάκι, ζούσαν περίπου 50-60 οικογένειες, με τρία έως τέσσερα παιδιά η καθεμία. Ο πληθυσμός έφτανε πάνω-κάτω στους 350 κατοίκους
Στο σχολείο φοιτούσαν πάνω από 50 μαθητές και μαθήτριες.
Κάθε οικογένεια είχε τα οικόσιτα ζώα της: μία-δύο κατσίκες, τον χοίρο για τα Χριστούγεννα, κότες για αυγά και ένα-δύο αρνάκια για το Πάσχα.
Άλλοι είχαν λίγα και άλλοι περισσότερα.
Εκείνο όμως που δεν έλειπε από κανένα νοικοκυριό ήταν ένα ζώο εργασίας – άλογο, μουλάρι ή γαϊδούρι. Χωρίς ένα τέτοιο ζώο ήταν σχεδόν αδύνατο να επιβιώσει μια οικογένεια στο χωριό.
Αυτό το ζώο ήταν ό,τι είναι σήμερα το τρακτέρ, το φορτηγό, το ΙΧ και όλα αυτά μαζί!.
28 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940
Επίθεση των Ιταλών και Γενική επιστράτευση.
Συνολικά, κοντά στις 400000 άντρες επιστρατεύτηκαν για να πολεμήσουν τον εισβολέα.
Μαζί τους επιστρατεύτηκαν και χιλιάδες άλογα, μουλάρια και γαϊδούρια από τα χωριά της ελληνικής υπαίθρου.
Δεν υπάρχει ακριβής επίσημη στατιστική του αριθμού των ζώων που επιτάχθηκαν από τον Ελληνικό Στρατό.
Οι επικρατέστερες εκτιμήσεις μιλούν για 120 με 150 χιλιαδες ζώα.
Ένα στα δυο από τα άλογα που υπήρχαν στη χώρα επιτάχθηκαν
Και δυο στα πέντε από τα μουλάρια
Αριθμητικά, τα μουλάρια ήταν τα περισσότερα.
Και δεν ήταν τυχαίο αυτό.
Είναι εύσωμα, δυνατά, ανθεκτικά και σταθερά στο ανώμαλο έδαφος των βουνών.
Η επιστράτευση ήταν υποχρεωτική και μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις δινόταν απαλλαγή.
Τα «ζώα του πολέμου» έφευγαν και αυτοί που έμεναν πίσω τα αποχαιρετούσαν γιατί γνώριζαν ότι δεν θα τα ξαναδούν ποτέ.
ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1941 (Γερμανική εισβολή)
Ο πόλεμος με την Ιταλία, αν και σύντομος, κόστισε στην Ελλάδα πολύ ακριβά: περίπου 13.600 νεκρούς στρατιώτες, ενώ χιλιάδες έμειναν ανάπηροι για όλη τους τη ζωή.
Αλλά τα θύματα του πολέμου δεν ήταν μόνο ανθρώπινα. Χιλιάδες ζώα χάθηκαν πάνω στα βουνά!
Τα περισσότερα απ’ αυτά που πήγαν στην πρώτη γραμμή δεν επέστρεψαν ποτέ.
Υπολογίζεται ότι μόλις ένα στα τρία γύρισε πίσω.
Αυτό ήταν το πρώτο κύμα επιστράτευσης ζώων τη δεκαετία του 1940 — και το μόνο που μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει καθαρά πατριωτικό, δηλαδή για την υπεράσπιση της πατρίδας.
Δυστυχώς, η θυσία των αλόγων και των μουλαριών δεν τελείωσε εκεί.
Το δεύτερο κύμα ήρθε με τη Γερμανική Κατοχή (1941–1944).
Η επίταξη ζώων ήταν χωρίς αποζημίωση και συχνά συνοδευόταν από βίαιες πρακτικές, με τους ιδιοκτήτες να εξαναγκάζονται να ακολουθήσουν ως αγωγιάτες και πολλές φορές να χαρακτηρίζονται και ως προδότες...
Το τρίτο κύμα επίταξης ζώων ήρθε με τον Εμφύλιο (1946–49). Και οι δύο πλευρές — ο Εθνικός Στρατός και οι αντάρτικες δυνάμεις — κατέσχεσαν ζώα από τα χωριά.
Και εδώ, η πρακτική ήταν συχνά βίαιη ή χωρίς αποζημίωση. Και πάλι με ανάλογους χαρακτηρισμούς
Τα τρία αυτά μαζικά κύματα επιστράτευσης υποζυγίων ήταν μεγάλη μάστιγα για την ύπαιθρο. Τα περισσότερα ζώα που επιτάχθηκαν δεν γύρισαν ποτέ.
Καθώς τελείωνε ο πόλεμος, οι εφημερίδες της εποχής καταγράφουν τις τεράστιες ελλείψεις ζώων εργασίας και τις δραματικές επιπτώσεις στην ελληνική ύπαιθρο.
Μόλις το 1/3 των ζώων που υπήρχαν προπολεμικά είχαν επιζήσει και πολλά από αυτά ήταν σακατεμένα, καχεκτικά, με ελάχιστη ζωή μέσα τους.
Χωρίς ζώα εργασίας οι άνθρωποι της υπαίθρου εγκατάλειπαν τα χωριά τους. Χωρίς ζώα, η επιβίωση στο χωριό ήταν αδύνατη.
Και όχι μόνο αδύνατη, αλλά και βασανιστική για τους πιο αδύναμους μέσα στην οικογένεια.
«Όταν η οικογένεια χάνει το μουλάρι της, η γυναίκα γίνεται μουλάρι,»
λέει μια αφρικάνικη παροιμία.
Και αυτό δεν ισχύει μόνο εκεί…
Και έτσι, από το 1940 έως το 1950, σχεδόν ο μισός αγροτικός πληθυσμός εγκατέλειψε τα χωριά του. Το 1950 το Κουπάκι είχε μείνει με τους μισούς κατοίκους από όσους είχε το 1940.
USA
Ας πάμε τώρα στην άλλη άκρη του Ατλαντικού.
Με την έκρηξη του πολέμου και με την πείνα και τις κακουχίες του 1941–42 να μαστίζουν την Ευρώπη, δημιουργήθηκε στη Βόρεια Αμερική (ΗΠΑ/Καναδά) ένα μεγάλο κύμα αλτρουισμού για να βοηθήσουν τη γηραιά ήπειρο.
Η βοήθεια ήρθε αρχικά από την UNRRA, ο πρώτος οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών που δημιουργήθηκε ειδικά για να προσφέρει ανθρωπιστική βοήθεια και αποκατάστασηστους δοκιμαζόμενους πληθυσμούς της Ευρώπης.
Η UNRRA λειτούργησε από το 1945 έως το 1947, οπότε και αντικαταστάθηκε από το Σχέδιο Μάρσαλ, που κράτησε από το 1948 μέχρι το 1952.
Η βοήθεια περιλάμβανε αρχικά τρόφιμα, ρούχα, φάρμακα — αλλά και μηχανήματα και ανθρώπινο δυναμικό για την αποκατάσταση βασικών υποδομών της οικονομίας (Διώρυγα Κορίνθου, για παράδειγμα).
Παράλληλα, όμως, ήταν φανερό ότι οι άνθρωποι της υπαίθρου (το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού τότε) χρειάζονταν και τα μέσα για να ξαναπαράξουν οι ίδιοι τα προς το ζην.
Κι έτσι, μαζί με τη βοήθεια σε τρόφιμα και άλλα αγαθά, οι Αμερικανοί έστειλαν και κάτι πολύ πιο σπουδαίο στην Ευρώπη: ζώα εργασίας και ζώα παραγωγής.
Από το 1945 (αμέσως μετα τη νίκη των Συμμαχικών δυνάμεων), έως το 1949, στάλθηκαν στην Ευρώπη περίπου 370.000 ζώα — κυρίως άλογα, μουλάρια και αγελάδες.
Μια μοναδική συγκυρία ευνόησε αυτή τη μαζική αποστολή ζώων (το περίσσευμα ζώωνλόγω μηχανοποίησης και το περίσσευμα πλοίων από τον πόλεμο και ο εθελοντισμός φοιτητών που τα συνόδευαν).
Για μήνες και για χρόνια, καραβιές ζώων διέσχιζαν τον Ατλαντικό με προορισμό τις χώρες της Ευρώπης.
Σχεδόν 400 τρανσατλαντικά ταξίδια χρειάστηκαν γι’ αυτές τις αποστολές.
Αυτή η έκρηξη αλληλεγγύης από τον αμερικανικό λαό και την αμερικανική κυβέρνηση της εποχής ήταν πραγματικά πρωτοφανής.
Φυσικά υπήρχαν και γεωπολιτικές επιδιώξεις των ΗΠΑ — αλλά αυτό δεν μειώνει το μέγεθος της ανθρώπινης προσπάθειας και καλοσύνης.
Η Ελλάδα ήταν από τις πρώτες χώρες που έλαβε βοήθεια.
Συνολικά, την περίοδο αυτή (1945-49) περίπου 75.000 ζώα στάλθηκαν στην Ελλάδα. Τα περισσότερα απ’ αυτά μουλάρια και άλογα (φοράδες) για αναπαραγωγή (πολλά ήταν ήδη σε εγκυμοσύνη)
ΜΟΥΡΚΑ
Ανάμεσα στα ζώα που έφτασαν στην Ελλάδα ήταν και η Μούρκα.
Η Μούρκα ήταν πολύτιμη!
Πραγματικά, αυτό το ζωντανό αποδείχθηκε αληθινό χρυσάφι για την οικογένειά μου.
Κι όμως, η Μούρκα και οι χιλιάδες σύντροφοί της έχουν σχεδόν λησμονηθεί.
Σπάνια η ιστορία μιλά για αυτούς τους ανώνυμους, σιωπηλούς συμπαραστάτες και πρωτεργάτες, αυτής της μεγάλης μεταπολεμικής αλληλεγγύης.
Χρειάστηκαν χρόνια για να συνειδητοποιήσω πλήρως το μέγεθος της ιστορίας που κουβαλούσε η Μούρκα.
Η μοναδική της πορεία και οι αξιοθαύμαστες αρετές της ενέπνευσαν αυτό το βιβλίο.
Και της χάρισαν, δικαίως, τον ρόλο της αφηγήτριας.
Και όσο ξεδιπλωνόταν η αφήγησή της, τόσο αναδύονταν μέσα μου οι δικοί μου προβληματισμοί και τα δικά μου βιώματα.
Βιώματα από το επαγγελματικό μου ταξίδι σε διάφορα μέρη του κόσμου.
Όπου αναζητούσα τρόπους βελτίωσης της τοπικής επισιτιστικής ασφάλειας και αγροτικής ανάπτυξης.
Το παράδειγμα της Μούρκας έγινε η πυξίδα μου για το είδος της οικονομικής βοήθειας που χρειαζόταν στις περισσότερες των περιπτώσεων.
Δηλαδή, επεμβάσεις που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους ανθρώπους να παράξουν οι ίδιοι τα προς του ζην. Να παράξουν με αξιοπρέπεια εκεί που ζούσαν.
Είδα επίσης την ιστορία της Μουρκας ως μέρος μιας μεγαλύτερης αλήθειας:
της διαχρονικής ανάγκης για διεθνή συνεργασία και αλληλεγγύη.
Έτσι, η Μούρκα έγινε η γέφυρά μου.
Μια γέφυρα για μια βαθύτερη κατανόηση ενός κόσμου πολύ ευρύτερου και πολύπερίπλοκου.
Ενός κόσμου, όπου η έγκαιρη και στοχευμένη βοήθεια μπορεί να αποτρέψειαπελπισμένες μεταναστεύσεις, κοινωνικές αναταραχές και τα δεινά που βαραίνουν τόσο τους μετανάστες όσο και τις χώρες υποδοχής.
Σκέψεις σαν κι αυτές ενέπνευσαν τους οραματιστές εκείνης της μεταπολεμικής εποχής:
πως η ειρήνη θα διαρκούσε μόνο αν οι χώρες μπορούσαν να ορθοποδήσουν και οι λαοί τους να ευημερήσουν.
Από αυτό το όραμα γεννήθηκαν θεσμοί που ενίσχυσαν τη διεθνή συνεργασία και την ανάπτυξη. Διεθνείς Οργανισμοι που υπηρέτησαν την ανθρωπότητα μέχρι σήμερα.
Η Μούρκα δεν ήταν απλώς ένα μουλάρι. Ήταν μέρος αυτής της τεράστιας μεταπολεμικής προσπάθειας συνεργασίας σε μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές της σύγχρονης ιστορίας.
Όπως και οι χιλιάδες σύντροφοί της, έγινε κρίκος μιας προσπάθειας που άφησε πίσω της πολύ περισσότερα από ζώα εργασίας.
Αν και το βιβλίο αναφέρεται σε όλες αυτές τις εξελίξεις της μεταπολεμικής περιόδου, είναι πρωταρχικά ένα ιστορικό μυθιστόρημα με κύριο πρωταγωνιστή τη Μούρκα.
Πώς έφτασε στο Κουπάκι και τι έκανε εδώ.
Και η Μούρκα αφηγείται την Οδύσσειά της, με χιούμορ, εμπάθεια και συμπόνια.
Για μένα, το βιβλίο αυτό αποτελεί πρωτίστως έναν φόρο τιμής.
Ένα μνημόσυνο στη Μούρκα και σ’ όλα τα ταπεινά ζώα της μεταπολεμικής αλληλεγγύης.
Αλλά είναι και μια προειδοποίηση.
Μια προειδοποίηση πιο επίκαιρη από ποτέ.
Στον πρόλογο του βιβλίου, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας, AlexMcCalla, αναφερόμενος στην πρόσφατη αποδυνάμωση και διάλυση θεσμών, όπως το Υπουργείο Ανθρωπιστικής Βοήθειας των ΗΠΑ, λεει:
το βιβλίο αποτελεί μια έκκληση -- να μη ξεχάσουμε ποτέ τα μαθήματα συμπόνιας και συνεργασίας μεταξύ των λαών. Εκείνα που, ξανά και ξανά, βοήθησαν να ξαναχτιστεί ό,τι διέλυσαν ο πόλεμος και οι κακουχίες.
Πιστεύω ότι η ιστορία που αφηγείται η Μούρκα —και ο τρόπος με τον οποίο την αφηγείται— θα σας αγγίξει.
Θα νιώσετε συναισθήματα που ίσως δεν περιμένατε να σας προκαλέσει η ιστορία ενός ζώου τόσο ξεχασμένου όσο ένα ταπεινό μουλάρι.
Ως συγγραφέας του βιβλίου, ένιωσα αυτά τα συναισθήματα. Και η Μούρκα με έκανε καλύτερο άνθρωπο.
Όμως πιστεύω ότι αυτά τα συναισθήματα ξεπερνούν τη δική μου προσωπική σχέση με το ζώο και θα αγγίξουν και εσάς ως αναγνώστες.
Είναι ιδιαίτερη η χαρά μου να κάνω αυτή την πρώτη παρουσίαση του βιβλίου μου εδώ στο Κουπάκι όπου έζησε η Μούρκα και όπου οι δικές μου αναμνήσεις μαζί της είναι τόσο έντονες.
Σας ευχαριστώ πολύ!
Για κάθε συγγραφέα, λίγες στιγμές συγκρίνονται με τη χαρά να κρατά ένα νέο βιβλίο στα χέρια του — ιδιαίτερα όταν μπαίνει για πρώτη φορά στη λογοτεχνία μετά από χρόνια επαγγελματικής γραφής.
«Ολοι οι άνθρωποι αδέρφια είμαστε και κάθε πόλεμος εμφύλιος πόλεμος είναι»François Fénelon, Γάλλος θεολόγος και συγγραφέας του 17ου αιώνα, αποδίδεται στον Αριστοφάνη αλλά είναι του Fénelon.
https://youtu.be/OOTqw_QaM6g?list=RDOOTqw_QaM6g
https://youtu.be/G2EJbVgApc0
Μια εποχή που ίσως ξυπνήσει δικές σας αναμνήσεις και εμπειρίες, είτε τις ζήσατε οι ίδιοι είτε τις ακούσατε από γονείς και παππούδες.
Στην Ελλάδα του 1940 υπήρχαν 7.3 εκατομμύρια ψυχές
Από αυτούς το 60% γεωργοί , δηλ. 4.4 εκ. αγροτικός πληθυσμός. (θα θυμόσαστε οι παλαιότεροι τη μικρή ντροπή που αισθανόμασταν στη πόλη όταν κάναμε αιτήσεις για οτιδήποτε και επρεπε να απαντησουμε στην ερωτηση:
επάγγελμα πατρός? γεωργός,
ενώ ο άλλος δίπλα έλεγε: δημόσιος υπάλληλος!)
4.4 εκ. αγροτικός πληθυσμός σημαίνει περίπου 770,000 αγροτικά νοικοκυριά και, χοντρικά, άλλα τόσα υποζύγια στο σύνολο της επικράτειας.
Από αυτά τα ζωντανά, γύρω στις 500,000 γαϊδούρια, 200,000 μουλάρια και 70,000 άλογα.
Οι επικρατέστερες εκτιμήσεις:
Είδος ζώου | Σύνολο πανελλαδικά | Εκτιμώμενεςεπιστρατεύσεις | Ποσοστό % | |
Μουλάρια | 200.000 | 70.000–90.000 | 40 | |
Άλογα | 70.000 | 30.000–40.000 | 50 | |
Γαϊδούρια | 500.000 | 10.000–15.000 | 3 | |
Σύνολο | 770.000 | 110.000–145.000 | 18 | |
Η επιστράτευση ήταν υποχρεωτική και μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις δινόταν απαλλαγή.
Παραθέτω μια χαρακτηριστική επιστολή.
Την έστειλε ο πρόεδρος της Δεσφίνας στο αρχηγείο της Άμφισσας.
ο οποίος, δια μέσω αυτής της επιστολής, κατέβαλλε προσπάθειες, ώστε να μην οδηγηθούν όλα τα ζώα στο Μέτωπο, αλλά να μείνουν και μερικά σε αυτό, για τις δουλειές του χωριού.
« η προσαγωγή των εν λόγω κτηνών εις τοσαύτην μέχρι Αμφίσης απόστασιν και μάλιστα υπό τας σημερινάς καιρικάς συνθήκας, λαμβανομένου υπ’ όψιν της στρατεύσεως πολλών κατόχων αυτών και ότι πρόκειται περί αχρήστων επιπλέον και ανήλικων ζώων, αλλά και περί όνων και αλωνιστικών ίππων, αγελαίων (λακινιάρικα), κρίνεται εις άκρον δυσχερής.
Πολλαί γυναίκες θηλάζουσαι τέκνα και είναι πολύ δύσκολο να προσαγάγωσιν αι ίδιαι αυτόθι τα ζώα, αλλ’ ούτε και ν’ αποστείλωσι δι άλλων ταύτα είναι εύκολον………..
Προσθέτωμεν ότι η οδήγησις αυτόθι των αλωνιστικών ίππων, ως αγρίων και σχετικά, κρίνεται παρά των κατόχων από πολλών απόψεων δυσκολοτάτη και παρακαλούμε όπως και επ’ αυτού τύχωμεν απαντήσεώς σας »
Εν Δεσφίνη τη 12 Φεβρουαρίου 1941
Ο Πρόεδρος της Κοινότητας
Ανδρέας Γ. Παπαγεωργίου
Εφημερίδες της εποχής καταγράφουν τις τεράστιες ελλείψεις ζώων εργασίας και τις δραματικές επιπτώσεις τους στην ελληνική ύπαιθρο.
Η Καθημερινή, 25 Νοεμβρίου 1949
Φθιωτιδα
«Μολις διεσωθει το 30%
«Ελάχιστα ορεινά χωριά έχουν οργώσει γιατί λείπουν τα ζώα.»
Η Καθημερινή, 29 Νοεμβρίου 1949
Λαρισα
«Τα 60-70% εχουν καταστραφει»
Η Καθημερινή, 10 Δεκεμβρίου 1949
«υπολογίζεται ότι μόνον μετα 8-10 χρόνια θα μπορούσε δια της αναπαραγωγής ν ‘αποκτήσει η ύπαιθρος οσα ζώα είχε προπολεμικώς»
Και η Ελλάδα ήταν από τις πρώτες που έλαβε βοήθεια.
Η πρώτη αποστολή ζώων προς την Ελλάδα, τον Ιούνιο του 1945, περιείχε και μια ντουζίνα ταύρους για τεχνητή γονιμοποίηση — μια προσπάθεια να αποκατασταθεί σταδιακά ο πληθυσμός των αγελάδων στη χώρα.
Κάτι πρωτοφανές τότε για τα ελληνικά δεδομένα.
Και η ειρωνεία; Την ίδια στιγμή — ή λίγο αργότερα — καράβια γεμάτα μετανάστες έκαναν το αντίθετο ταξίδι: έφευγαν από την Ευρώπη για τη Βόρεια Αμερική.
(Μια μοναδική συγκυρία στο τελος του πολεμου ευνόησαν αυτή την πρωτοφανη μαζικη βοηθεια προς την καταστραμενη Ευρωπη, και ιδιαιτερα στη μορφη ζωων εργασιας.
Πρώτον: η Αμερικη ειχε ένα μεγάλο απόθεμα ζώων έλξης, που ‘περισεψαν’ από τη μηχανοποιηση της αμερικανικής γεωργίκης παραγωγης, που μέχρι το 1940 είχεπραγματοποιηθει.
Υπήρχε όμως ακομη ένα μεγαλο πλεόνασμα ζώων που δεν τα χρειάζονταν πια για την τοπικη παραγωγή. Αυτό το πλεονασμα ηταν δελεαστικο να σταλει εκει που ηταν χρησιμα και τα ειχαν αναγκη.
Δεύτερον: μεγάλος αριθμός πλοίων Liberty και Victory που ‘περισεψαν’ από το πολεμο. Περίπου 2.700 Liberty πλοία είχαν κατασκευαστεί για τις ανάγκες του πολέμου και πανω απο 500 Victory.
Με το τελος του πολεμου περισευαν. Πολλα εστεκαν απραγα αλλα ετοιμα (με λιγες μετατροπες) για να μεταφερουν προμηθειες, και ζωντανα στην Ευρωπη.
Επισης, πολλά κατέληξαν τελικα στα χερια ελληνων πλοιοκτητων (Ονάσης, Νιάρχος και άλλοι)
Και τρίτον: πρόθυμοι νέοι – κυρίως φοιτητές – έτοιμοι να βοηθήσουν στο πολυήμερο υπερατλαντικό ταξίδι.
Να φροντίσουν τα ζώα μέχρι τον προορισμό τους και να εχουν την ευκαιρι να δουν λιγο την γυραια Ηπειρο.
"Two thousand men wanted to serve as livestock attendants on board ships carrying livestock to Europe to replace killed-off animals. Applicants must be able to work with animals, willing to do manual labor, and of good moral character. Men especially desired who will conduct themselves without reproach in foreign ports. Age 16-60. Trip takes 4 to 6 weeks. Pay $150.00 per trip."